Trao đổi ýkiến

From: Trần Huy Bích
To: Đàm Trung Pháp
Sent: Tue, Oct 18, 2016 8:49 pm

Tôi cũng nghĩ như anh Pháp, và rất vui thấy anh Pháp -- trong cương vị một người đã nghiên cứu và dạy về ngôn ngữ gần suốt cuộc đời -- nói ra một cách minh bạch như thế.

Các cụ ta xưa cũng từng "code-switching" giữa những câu thuần Việt và câu chữ Hán. Ca dao có những câu như: 
Công anh đắp nấm, trồng chanh
Chẳng được ăn quả, vin cành cho cam
Xin đừng ra dạ bắc nam
Nhất nhật bất kiến như tam thu hề
 Một đoạn khác:
Chẳng may số phận gian nan
Lầm than cũng chịu, phàn nàn cùng ai
Đã yêu nhau giá thú bất luận tài.

Có ai phàn nàn về những câu ấy đâu?
Chúng ta có những từ nôm thuần túy như cha mẹ, non sông, mặt trời, mặt trăng …, những từ Hán Việt như phụ mẫu, giang sơn, nhật nguyệt… Nhiều khi trong một câu thơ nôm dùng hai từ Hán Việt cũng là chuyện thường:
Chứng quả đã đôi vầng nhật nguyệt  (Vua Lê Thánh tông)
Nếu bắt sửa thành: “hai vầng mặt trời, mặt trăng” thì … vua Lê cũng phải than: “Sao làm khó nhau thế!”

Nguyễn Du đã viết:
Vầng trăng ai xẻ làm đôi
Tuy rất ngưỡng mộ Nguyễn Du, Vũ Hoàng Chương vẫn viết:
Cố đô một buổi lầm chinh chiến
Vầng nguyệt chia hai vạn dặm trường. 
Chỗ ấy cần một tiếng trắc. Nếu bắt đổi từ “nguyệt” sang “trăng” thì cụ Vũ cũng phải vò đầu.

Chúng ta không ngạc nhiên thấy Hàn Mặc Tử viết:
Ô kìa, bóng nguyệt trần truồng tắm
Câu ấy dùng thuần nôm. Nếu Hàn Mặc Tử viết “bóng trăng” thì thích hợp hơn. Nhưng ông chọn viết “bóng nguyệt.” Nhà thơ Trịnh Y Thư đã nhận xét rất đúng: “bóng nguyệt trần truồng tắm” ... gợi cảm hơn rất nhiều.

Nhiều khi "code-switching" từ tiếng Việt thuần túy sang Hán Việt còn cần thiết: giúp tác giả diễn ý một cách rõ hơn. Lại xin mượn thơ Vũ Hoàng Chương:
Một phen nhật nguyệt tranh ngôi sáng
Hai ngả lòng thu dựng tháp sầu.
 Cụ Vũ phải dùng “nhật nguyệt” để rõ ý: + =
cho cân xứng với câu sau: + =
(nhật + nguyệt = minh)
(thu + tâm = sầu)

Nếu dùng một cách vừa phải, không quá độ, nhiều khi "code-switching" còn đem nét duyên dáng vào cho câu thơ:
Trần Tế Xương đã viết một cách lý thú từ đầu thế kỷ 20:
 --Gặp hội bài đen đã chẳng ù
Nào ngờ lại gặp chú phi lu (filou = tên ăn cắp)

--Thôi thôi lạy mợ “xanh căng” lạy (cinquante = 50)
 Nhưng nếu lạm dụng, nhắc lại nhiều lần quá sẽ hóa “nhàm,” không hay nữa.
 
Thân quý,
thb
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------