Bìa sách “Creative World Of South Vietnam And Overseas 1954 - To The Present - Volume 1”
Tôi luôn luôn nhớ tới những trận đốt sách ở Miền Nam Việt Nam sau năm 1975, mỗi khi nhớ tới các công trình nghiên cứu của Võ Phiến, Nguyễn Mộng Giác, Ngô Thế Vinh... Họ không phải là những người chữa lửa. Thực sự, họ cũng là nạn nhân của một thời hậu chiến, khi các tác phẩm của họ cũng bị chính quyền mới thu vét để đốt. Họ là những người nhặt lại từ các trang giấy bị thiêu rụi để thu thập, tái hiện và lưu giữ các tác phẩm văn học Miền Nam trước 1975.
Tôi còn nhớ một kỷ
niệm với nhà văn Vũ Huy Quang, thời chưa có Internet, tôi được anh chở tới thị
trấn Laguna Beach, vào một tiệm sách nhỏ nơi ven biển, tiệm sách Fahrenheit 451
Bookstore. Anh nói rằng tiệm này chuyên bán sách cấm. Bấy giờ tôi mới biết rằng
nhiều sách bị cấm tại nhiều nơi tại Hoa Kỳ. Đó là điều kỳ lạ. Ngay cả trong
thời Chiến Tranh Lạnh, khi sách về chủ nghĩa cộng sản được bán trong các tiệm
sách, được lưu giữ trong thư viện công và được dạy tại các đại học Mỹ, nhiều
sách chúng ta cứ nghĩ là đời thường lại bị cấm lưu hành tại nhiều học khu bảo thủ.
Thí dụ, cuốn tiểu
thuyết "Bắt Trẻ Đồng Xanh" do Ni sư Trí Hải dịch từ cuốn "The
Catcher in the Rye" của nhà văn J.D. Salinger. Bản Việt dịch được ưa
chuộng tại Miền Nam VN từ trước 1975. Nhưng tại Hoa Kỳ, nguyên bản "The
Catcher in the Rye" đã bị cấm hoặc hạn chế tại nhiều học khu Hoa Kỳ trong
thập niên 1950s và 1960s, và thậm chí tiếp tục gây tranh cãi đến tận ngày nay.
Lý do vì cậu thiếu niên Holden Caulfield, nhân vật chính, sử dụng nhiều từ ngữ
bị xem là tục tĩu. Một số cảnh bị cho là không phù hợp với lứa tuổi học sinh,
như cuộc gặp với gái mại dâm (dù không có quan hệ tình dục). Cuốn sách bị xem
là “phản gia đình”, “phản tôn giáo”, và “phản giáo dục”. Cậu Holden bị xem là
một hình mẫu xấu cho thanh thiếu niên — nổi loạn, nói dối, uống rượu, hút thuốc,
và hoài nghi xã hội.
Năm 1954 là khởi động
nỗ lực đầu tiên nhằm loại bỏ sách khỏi trường học ở Marin County, California.
Sau đó là Los Angeles, Baltimore, Boston, Buffalo, Port Huron, và nhiều nơi
khác. Từ 1961 đến 1965, có ít nhất 18 nỗ lực cấm sách tại các trường trung học
trên toàn quốc. Một giáo viên ở Tulsa, Oklahoma bị sa thải năm 1960 vì dạy sách
này — sau đó được phục chức. Bây giờ có Internet rồi, có rất nhiều cậu thiếu
niên loạn hơn cậu nhóc trong truyện kia. Nhưng sách vẫn còn bị cấm ở vài học
khu.
Nhan đề tiệm sách mà
nhà văn Vũ Huy Quang đưa tôi tới cũng là một cuốn sách gợi nhiều suy nghĩ. Thời
đó, tiếng Anh của tôi không lưu loát như bây giờ, gặp những chữ khó là cứ phải
mở tự điển ra xem. "Fahrenheit 451" là một tiểu thuyết của tác giả
Hoa Kỳ Ray Bradbury, xuất bản lần đầu năm 1953, ghi nhận về một xã hội tương
lai, nơi sách vở bị cấm và "lính cứu hỏa" sẽ đốt sách. Nhân vật chính
là Guy Montag, một lính cứu hỏa, người mở đầu cuốn sách bằng câu nói:
"Thật là một niềm vui khi được đốt sách."
Một điểm cần chú ý
rằng nhiệt độ 451 độ Fahrenheit (tương đương 233°C) là nhiệt độ mà các trang
giấy trong sách tự động bốc cháy.
Cũng không xa lắm đâu.
Chỉ mới năm 2022 thôi, tức là cách nay ba năm. Bản tin NBC ngày 4 tháng 2/2022
kể rằng Greg Locke, mục sư trưởng tại Nhà thờ Kinh thánh Global Vision, đã tổ
chức một sự kiện đốt sách --- khuyến khích giáo dân ném những cuốn sách như
"Harry Potter" và "Twilight" vào lửa để lên án những gì ông
mô tả là tài liệu "ma quỷ". Mục sư gọi các sách này là trò phù thủy.
Họ cho ném sách vào một đống lửa lớn trên bãi đậu xe của nhà thờ ở Mount
Juliet, Tennessee. Mục sư Greg Locke nổi tiếng với các phát ngôn chống vaccine
và ủng hộ cựu Tổng thống Donald Trump. Thực tế, chúng ta khổng hiểu chính xác
các sách này chống Kitô giáo như thế nào.
Bạn có thể xem video
dài 2:03 phút về cuộc đốt sách năm 2022 ở đây:
https://www.youtube.com/watch?v=fymQ9I5VkzQ
Việt Nam mình cũng
từng có những cuộc đốt sách. Nhà thơ Trịnh Y Thư trong bài viết nhan đề “Văn
Chương Trên Giàn Hỏa Thiêu” in trên Việt Báo ngày 25/02/2022 ghi rằng Học giả
Nguyễn Hiến Lê thuật lại chuyện đốt sách trong bộ Hồi Ký của ông xuất bản năm
1988 tại Mỹ, như sau:
“Một trong
những công việc đầu tiên của chính quyền [Cộng sản] là hủy tất cả các ấn phẩm
(sách, báo) của bộ Văn Hóa ngụy, kể cả các bản dịch tác phẩm của Lê Qúy Đôn,
thơ Cao Bá Quát, Nguyễn Du; từ điển Pháp, Hoa, Anh cũng bị đốt. Năm 1976 một
ông thứ trưởng văn hóa ở bắc vào thấy vậy, tỏ ý tiếc. Nhưng ông thứ trưởng đó
có biết rõ đường lối của chính quyền không, vì năm 1978, chính quyền Bắc chẳng
những tán thành công việc hủy sách đó mà còn cho là nó chưa được triệt để, ra lệnh
hủy hết các sách ở trong Nam, trừ những sách về khoa học tự nhiên, về kỹ thuật,
các từ điển thôi. Như vậy, chẳng những tiểu thuyết, sử, địa lý, luật, kinh tế,
mà cả những thơ văn của cha ông mình viết bằng chữ Hán, sau dịch ra tiếng Việt,
cả những bộ Kiều, Chinh Phụ Ngâm… in ở trong Nam đều phải hủy hết ráo…”
Hậu quả những cuộc đốt
sách là ký ức văn học sẽ bị xóa trắng trong lịch sử dân tộc. Bên thắng cuộc
muốn viết gì thì viết, muốn vu khống bên thua cuộc những gì cũng được, bởi vì
chứng cớ văn học, chỉ còn là tro bụi.
Tuy nhiên, nếu bạn để
ý, nhà văn/bác sĩ Ngô Thế Vinh nhiều năm nay đã viết về một di sản văn học Miền
Nam Việt Nam mà nhà nước CSVN đã cố ý biến thành tro, thành than, thành bụi sau
các cuộc đốt sách. Nhiều bài đã được nhà văn Eric Henry dịch sang tiếng Anh.
Tác phẩm tiếng Anh này nhan đề “Creative World Of South Vietnam And Overseas
1954 - To The Present - Volume 1” đang lưu hành trên mạng Amazon từ tháng
7/2025, trên đó ghi tác giả là Ngô Thế Vinh và dịch giả là Eric Henry. Sách có thể
tìm ở đây:
https://www.amzn.com/B0FJ2Z9ZRH/
Nơi trang Mục Lục
(trang 9) và nơi Lời Giới Thiệu của Dịch Giả (trang 13-19), cho biết các bài
viết là về các văn nghệ sĩ Miền Nam VN và tác phẩm của họ (nơi đây, chúng ta
tóm lược như sau):
- Mặc Đỗ (1917 –
2015): nhà báo, tiểu thuyết gia, nhà văn truyện ngắn và dịch giả.
- Như Phong (1923 –
2001): tiểu thuyết gia, chuyên gia về các vấn đề cộng sản ở Bắc Việt.
- Võ Phiến (1925 –
2015): nhà tiểu luận, nhà văn truyện, nhà sử học văn học và biên tập viên.
- Linh Bảo (1926 –
2024): một trong những nhà văn nữ đầu tiên của VN, tiểu thuyết gia, nhà văn tài
năng, nhà báo tự do, nhà hoạt động nữ quyền.
- Mai Thảo (1927 –
1998): tiểu thuyết gia, nhà văn truyện ngắn, nhà thơ và là người sáng lập kiêm
biên tập của tạp chí tiên phong Sáng Tạo.
- Dương Nghiễm Mậu
(1936 – 2016): tiểu thuyết gia, nhà văn truyện ngắn, nhà tiểu luận.
- Nhật Tiến (1936 –
2020): tiểu thuyết gia, nhà văn truyện ngắn, nhà viết kịch.
- Nguyễn Đình Toàn
(1936 – 2023): nhà thơ, tiểu thuyết gia, nhà văn truyện ngắn, nhạc sĩ và người
dẫn chương trình phát thanh.
- Thanh Tâm Tuyền
(1936 – 2006): tiểu thuyết gia, nhà văn hư cấu và nhà viết kịch, và cũng là một
nhà thơ.
- Nguyễn-Xuân Hoàng
(1937 – 2014): tiểu thuyết gia, nhà văn truyện ngắn, nhà tiểu luận và biên tập
viên.
- Hoàng Ngọc Biên
(1938 – 2019): nghệ sĩ, họa sĩ, nhà thơ, tiểu thuyết gia, học giả về Proust,
dịch giả và nhạc sĩ.
- Đinh Cường (1939 –
2016): họa sĩ, nhà thơ và giảng viên hội họa.
- Nghiêu Đề (1939 –
1998): họa sĩ, nhà thơ.
- Nguyên Khai (1940
–): họa sĩ.
- Cao Xuân Huy (1947 –
2010): sĩ quan TQLC, nhà văn, hồi ký chiến tranh.
- Phùng Nguyễn (1950 –
2015): nhà văn truyện ngắn, nhà tiểu luận và blogger.
- Phạm Duy (1921 –
2013): nhạc sĩ, nhà viết lời, nhà nghiên cứu âm nhạc và người viết hồi ký.
- Eric Henry (1943 –):
học giả người Mỹ chuyên về văn hóa TQ và VN, dịch giả của tập sách này. Đã thực
hiện bản dịch tiếng Anh bốn tập hồi ký của Phạm Duy.
- Phạm Biểu Tâm (1913
– 1999): bác sĩ phẫu thuật, giáo sư y khoa, Khoa trưởng trường Đại học Y khoa
Sài Gòn.
- Phạm Hoàng Hộ (1929
– 2017): nhà khoa học - thực vật học.
Như thế là xong Tập 1.
Dự kiến, Tập 2 đang
tiến hành dịch. Nhưng các bản tiếng Việt đã được nhà nghiên cứu văn học Ngô Thế
Vinh hoàn tất. Dự kiến (và dĩ nhiên, có thể sẽ có thêm) cuốn sách thứ hai về
Chân dung Văn Học Nghệ Thuật & Văn Hóa đề cập đến 17 nhân vật khác (Nguyễn
Tường Bách & Hứa Bảo Liên, Hoàng Tiến Bảo, Tạ Tỵ, Trần Ngọc Ninh, Lê Ngộ
Châu, Nguyễn Văn Trung, Dohamide, Lê Ngọc Huệ, Nghiêm Sỹ Tuấn, Đoàn Văn Bá, Mai
Chửng, Trần Hoài Thư & Ngọc Yến, Phan Nhật Nam, Võ Tòng Xuân, Trần Mộng Tú
và John Steinbeck).
Nghĩa là, sau khi nhà
nước CSVN đốt sách, nhiều thập niên sau đã có một số tàn tro được nhà nghiên
cứu Ngô Thế Vinh ghép lại để thực hiện 2 tập Chân dung Văn Học Nghệ Thuật &
Văn Hóa, mà dịch giả Eric Henry đã dịch xong và phát hành Tập 1.
Sẽ có một chút ngậm
ngùi, khi bạn mở ra các trang sách của “Creative World Of South
Vietnam And Overseas 1954 - To The Present - Volume 1” nơi trang 11 (sau
trang Mục Lục và trước Lời Giới Thiệu của Dịch Giả.
Hai câu trích của
Nguyễn Du và Vũ Hoàng Chương nơi trang 11 đều được Eric Henry dịch sang tiếng
Anh.
Câu thơ của Nguyễn Du
là: Văn chương vô mệnh lụy phần dư.
Câu thơ của Vũ Hoàng
Chương là: Thi thư dù lửa bạo Tần có thiêu?
Cả hai câu đều nói tới
những cuộc đốt sách. Dĩ nhiên, không phải chuyện tự nhiên trang sách nóng tới
độ tự bốc lửa để thành tro.
Lệ thường, khi nhắc
tới bài thơ Độc Tiểu Thanh Ký của Nguyễn Du, thường được các nhà văn Việt Nam
trích dẫn là hai câu cuối: Bất tri tam bách dư niên hậu / Thiên hạ hà
nhân khấp Tố Như? (Không biết rồi ba trăm năm sau, thiên hạ có ai sẽ khóc
Tố Như (Nguyễn Du) này chăng?). Tuy nhiên, nhà văn Ngô Thế Vinh lại trích
câu: Văn chương vô mệnh lụy phần dư (Văn chương không có
số mệnh mà cũng bị liên luỵ, bị đốt đi và còn sót lại một vài bài).
Hiển nhiên, chúng ta tin
rằng những cuộc đốt sách ở Việt Nam sau năm 1975 hẳn là một nguyên do để nhà
văn Ngô Thế Vinh thực hiện các bài chân dung văn nghệ sĩ và tác phẩm này. Nhưng
tác giả Ngô Thế Vinh chỉ chọn viết về các tác giả ông trực tiếp có giao tình,
quen biết. Do vậy, bút pháp họ Ngô khi viết không hề có vị trí xa cách, không
hề có kiểu giáo sư văn học nghiên cứu nhìn từ xa. Tất cả đều có nhiều hình ảnh
mà nhà văn Ngô Thế Vinh hoặc chụp chung, hoặc hình riêng tư khác được gia đình
các văn nghệ sĩ trong sách cung cấp. Nghĩa là, sách này có rất nhiều chi tiết
riêng, và thân cận.
Nếu bạn là thế hệ trẻ
và không hề có ký ức gì về những cuộc đốt sách ở Miền Nam, bạn nên xem một
video của Luật Khoa Tạp Chí nói tổng quan về những cuộc đốt sách ở Miền Nam,
video dài 10:15 phút:
https://www.youtube.com/watch?v=_mjoRthhK_s
Đúng ra, đốt sách
không phải chuyện gì lạ với lịch sử nhân loại. Những lần đốt sách nổi bật trong
lịch sử là thời:
-- Tần Thủy Hoàng
(Trung Quốc, năm 213 trước Tây lịch TCN): Đốt sách, chôn Nho
-- Phát xít Đức
(1933): Đốt sách tại quảng trường Berlin, thanh lọc tư tưởng “phi tinh thần
Đức”, tiêu hủy sách của Freud, Zweig, Heine…
-- Liên Xô
(1922–1939): Tiêu hủy hàng triệu sách “phản động” trong khi khủng
bố trí thức.
-- Trung Quốc, thời
Cách mạng Văn hóa (1966–1976): Hồng Vệ binh đốt sách.
-- Việt Nam sau 1975:
Đốt sách miền Nam, cấm lưu hành sách trước 30/4/1975.
Đó là những trận đốt sách
lớn. Tại Hoa Kỳ, như vụ đốt sách ở Tennessee năm 2022 thì không thấm gì so với
các chiến dịch đốt sách ở TQ, Đức, Liên Xô, VN... Chỗ này cũng nên suy nghĩ:
hành vi Tổng Thống Trump tấn công các đại học Mỹ, đòi hỏi càn quét tư tưởng DEI
(Đa dạng, Bình đẳng, Hội nhập), hay là yêu cầu xóa các vết tích liên hệ tới
những xấu xa của thời Hoa Kỳ duy trì chế độ nô lệ da đen có thể xem là một hình
thức đốt sách hay không? Chỗ này không thấy lửa, nhưng cũng là đề tài để tranh
luận.
Nếu bạn vào Amazon,
nơi lưu hành sách “Creative World Of South Vietnam And Overseas 1954 - To
The Present - Volume 1”, bạn sẽ thấy có một vài độc giả nhận định bằng
tiếng Anh.
Nơi đây, trong phần
“Customer reviews” ở Amazon, chúng ta thấy có nhận định của Chinh Duy Nguyen
(có lẽ là học giả Nguyễn Duy Chính). Chúng ta dịch nhận định tiếng Anh này ra
như sau:
“Cuốn sách này là
một kho tàng thông tin quý giá, hiếm có và chân thực, khắc họa sống động hơn
một thế hệ nhà văn miền Nam Việt Nam. Bản dịch của Tiến sĩ Eric Henry bám sát
bản gốc, mặc dù không thể tránh khỏi việc một số chi tiết đậm nét văn hóa Việt
Nam không thể được truyền tải trọn vẹn. Tuy nhiên, đây vẫn là một nỗ lực đáng
khen ngợi của một học giả nước ngoài hết lòng vì văn hóa Việt Nam. Một cuốn
sách rất đáng để sở hữu trên kệ sách của bất kỳ ai vẫn còn lưu giữ ký ức về một
giai đoạn lịch sử đang dần chìm vào quên lãng.”
Đối với các độc giả
tiếng Việt, hai tác phẩm sau đây của nhà văn Ngô Thế Vinh rất nên có trong tủ
sách gia đình, cũng đã lưu hành ở Amazon.
-- Chân Dung
Văn Học Nghệ Thuật & Văn Hóa - Tập 1
https://www.amzn.com/B0DC2C4W56/
Lời giới thiệu trên
Amazon là: "Chân Dung Văn Học Nghệ Thuật & Văn Hóa: Đây là một công
trình mang tính “hợp tuyển tác giả / anthology” vừa công phu vừa mang tính sử
học của nhà văn Ngô Thế Vinh. Với chân dung mười sáu văn nghệ sĩ và hai nhà văn
hóa được giới thiệu trong sách là những nhân vật lừng danh trong nền văn học
miền Nam Việt Nam trước 1975 và ở hải ngoại sau này. Qua công trình này, bạn
đọc sẽ “gặp” những khuôn mặt tiêu biểu, những người đã có những đóng góp mang
tính định hình cho 20 năm văn học miền Nam 1954–1975. Công trình này, tự nó, là
một đóng góp quan trọng và có ý nghĩa lâu dài nhằm gìn giữ những tinh hoa của
văn học nghệ thuật miền Nam cho các thế hệ mai sau."
-- Chân Dung
Văn Học Nghệ Thuật & Văn Hóa - Tập 2
https://www.amzn.com/1088025714/
Lời giới thiệu trên
Amazon là: "Tuyển tập II: Chân dung văn học nghệ thuật và văn hoá" là
một công trình mới của nhà văn Ngô Thế Vinh, giới thiệu 15 văn nghệ sĩ và nhà
văn hoá thành danh thời trước 1975 ở miền Nam Việt Nam. Những tác phẩm, chân
dung và chứng từ trong tuyển tập này minh chứng cho một nền văn nghệ nhân bản,
năng động và đột phá đã bị bức tử sau biến cố 30/4/1975. Do đó, tuyển tập là
một nguồn tham khảo quý báu về di sản của nền văn nghệ và giáo dục thời Việt
Nam Cộng Hoà."
Thần thoại Ai Cập có
hình ảnh chim phượng hoàng sống lâu ngàn năm, và khi chết thì lửa tự thiêu đốt,
và sau đó phượng hoàng tái sinh trong lửa. Nền văn học của Miền Nam Việt Nam
trước 1975 là xuất phát từ nền giáo dục tự do, khai phóng và nhân bản: tự thân
nền văn học này đã là lửa để sẽ thiêu cháy những u mê, cuồng bạo.
Và khi phe thắng cuộc
đem lửa nhà bếp tới để thiêu đốt những cuốn sách đã mang sẵn những ngọn đuốc
thiêng của dân tộc và ngôn ngữ Việt... đó là khi những cánh chim phượng hoàng
văn học Miền Nam sẽ trở thành bất tử.