DI TÍCH CỦA THẦN
PHONG
James P. Delgado
Nguyễn Duy Chính dịch
Nguyên tác
RELICS
OF THE KAMIKAZE
Excavations
off Japan’s coast are uncovering
Kublai
Khan’s ill-fated invasion fleet
Archaeology January-February 2003
A Publication of the Archaeological Institute of
America
tr. 36-41
Mẫu hình phục dựng chiến thuyền nhà Nguyên sang đánh Nhật Bản đặt tại hải
cảng Hirado (Japan)
Nguồn:
Fighting Ships of the Far East (1): China and Southeast Asia 202 BC-AD 1419 tr.
9
Lời phi lộ
Sự đóng góp của những khoa
học xã hội vào nghiên cứu càng lúc càng trở nên quan trọng. Những thành tựu cụ
thể của các bộ môn nhân chủng, khảo cổ, tâm lý, kinh tế, dân số ... đã đưa ra
được những kết luận mới về nhiều biến cố lịch sử trước đây tưởng như là sự thật
không thể phi bác.
Bên cạnh những kết quả thực
địa được khảo sát ngay tại địa bàn đã xảy ra một biến cố -trong nhiều trường hợp
các nhà nghiên cứu còn dựng lại những gì đã xảy ra để tìm đáp số -việc đối chiếu
với những khu vực có chung một hoàn cảnh địa lý, xã hội và văn hoá cũng có thể
giúp tái xét một số vấn đề.
Nghiên cứu về nỗ lực của
người Việt Nam thoát khỏi ách đô hộ của người Hán thế kỷ thứ X chúng ta không
thể bỏ qua tình hình chung của Trung Hoa thời đó, đang từ một đế quốc thống nhất
bị tan rã ra thành nhiều mảnh nhỏ (thời Ngũ Ðại và Thập Quốc). Trước đó không
lâu, miền Nam Trung Hoa bị ảnh hưởng của một biến loạn lớn, đó là vụ nổi dậy của
Hoàng Sào khiến cho nhà Ðường suýt nữa bị sụp đổ. Tình hình khó khăn về kinh tế
đưa đến những cuộc di cư của người Hán xuống phương nam (trong đó có cả miền bắc
nước ta) tạo nên một tầng lớp “trí thức” và “quí tộc” mới. Một số
thương nhân trước đây theo gió mùa dong buồm theo đường biển từ các hải đảo đi
lên nay không đem hàng đến các tỉnh duyên hải Trung Hoa được nên ghé vào Thăng
Long làm một bãi đáp, biến một cứ điểm vốn dĩ đắc thế về phòng ngự quân sự -
nay đột nhiên có thêm hậu thuẫn kinh tế - đủ sức đóng vai một kinh đô mà hậu
nhân đã tán rộng là thế phong thuỷ “rồng cuộn hổ ngồi”.
Chính thành phần di dân từ
phương bắc đã nhanh chóng tạo được một văn hoá Trung Hoa biến tướng, hình thành
một cơ cấu chính quyền tương đối lớp lang đủ sức kết nối một xã hội nặng phần bộ
lạc, thôn bản của dân chúng Việt Nam thời đó. Không quá ngạc nhiên khi một số
nghiên cứu về phổ hệ cho thấy các triều Ngô, Ðinh xem ra có nguồn gốc Việt Nam
trong khi các triều đại tiếp theo, các họ Lê, Lý, Trần, Hồ, Mạc ... lại mang
dòng máu di dân từ Trung Hoa đến.[1]
Thử thách và xung khắc của
hai nền văn minh Nam Á và Trung Hoa đã là một vấn nạn lớn cho nhiều triều đại
Việt Nam nên việc Nam Tiến là một nhu cầu bất khả kháng, vừa để giảm bớt áp lực
từ phương bắc vừa hoá giải một mối lo thường trực của người Việt đến từ những
tiểu quốc ở phương nam. Có cùng hoàn cảnh như Việt Nam, một tiểu quốc khác là
Nam Chiếu (tức Đại Lý ở Vân Nam ngày nay) vì không có đường lui nên đã bị xoá
tên trên bản đồ, chỉ một thiểu số thoát được xuống phương Nam lập nên vương quốc
Sukhothai.
Cuộc chiến Kỷ Dậu [1789]
cũng có thể tìm hiểu sâu rộng hơn nếu chúng ta đối chiếu với những trận đánh
tương đồng giữa Miến Ðiện và quân Thanh để rút ra những khuyết điểm chung của
Trung Hoa trong thời kỳ tưởng như “nhật lệ trung thiên” (mặt trời lên đến
đỉnh cao) nhưng lại ẩn chứa những suy tàn. Những quân đội chính qui với hệ thống
tổ chức cồng kềnh thường không đủ linh động để đối phó với kẻ địch biến báo, nhất
là ở một chiến trường cách xa hậu cần mà các hoạt động hành quân tuỳ thuộc vào
một hệ thống tiếp vận phức tạp. Nghiên cứu bối cảnh chung của toàn vùng cuối thế
kỷ XVIII giúp chúng ta dễ dàng hơn trong việc xét định vấn đề thay vì phải dựa
trên những huyền thoại không thể giải thích được.
Từ những suy nghĩ đó,
chúng tôi dịch bài viết này để bổ túc cho những sử liệu mà Việt Nam chưa hề đề
cập đến. Trong cùng một thời kỳ, cùng một phương cách điều quân, nhà Nguyên đã
đem đại quân sang đánh Nhật Bản, Ðại Việt, Chiêm Thành và đều bị thất bại. Tuy
nguyên nhân trực tiếp của những chiến dịch đó có khác nhau, tính chất cơ bản
cũng không khác.
Trong khi các quốc gia
khác tiếp tục tìm kiếm chứng liệu để viết lịch sử thêm chính xác, Việt Nam vẫn
lệ thuộc vào các tài liệu cũ, miêu tả lịch sử theo hướng huyền thoại hơn
là khai triển những sự thật. Trong vài chục năm qua, ngành hải dương khảo cổ học
(nautical archaeology) nghiên cứu về những con tàu đắm đã soi sáng khá nhiều
chi tiết từng đưa đến nhiều tranh cãi. Một thành quả quan trọng giúp chúng ta
nhìn lại lịch sử của mình là việc trục vớt và phát kiến những con tàu của đoàn
quân Mông Cổ sang đánh Nhật Bản cuối thế kỷ XIII.
Từ những chi tiết và di vật
tìm thấy tại vịnh Hakata (nay là Fukuoka), người ta đã có câu trả lời cho nhiều
câu hỏi, từ kích thước và số lượng của những đoàn tàu viễn chính, các loại khí
giới và tổ chức chỉ huy cho đến cả thực phẩm được dùng thời đó. Súng ống, hoả cầu,
thuốc nổ, địa điểm xuất phát, vật liệu chế tạo ... vẽ lại một thời kỳ lịch sử
không phải chỉ của đế quốc Nguyên – Mông mà cho cả Nhật Bản. Quan trọng hơn hết,
những đoàn thuyền này được sử dụng đồng thời với những đoàn tàu sang đánh Chiêm
Thành và Ðại Việt nên chúng ta cũng có thể sử dụng như những tấm gương để chiếu
lại hình ảnh của đoàn quân Mông Cổ sang đánh nước ta với đầy đủ ưu và khuyết điểm
của nó. Với số lượng lên đến trên 1,000 chiến thuyền, kích thước vào khoảng 240
feet (72 mét) mỗi chiếc, chưa kể số thương thuyền nhiều gấp bội để lo về tiếp vận,
lực lượng của nhà Nguyên lên đến hàng chục vạn người, qui mô các trận đánh vì
thế không phải nhỏ. Tuy nhiên, cũng từ những di vật đó, người ta cũng ghi nhận
được những nhược điểm chiến lược mà họ vấp phải:
1.
Việc chuẩn bị gấp rút và thiếu chu đáo đã đưa đến
những hậu quả không tiên liệu trước được. Ðoàn thuyền viễn dương được sử dụng
chủ yếu như phương tiện chuyên chở hơn là những chiến hạm. Chính vì thế, một số
lớn đã bị phá huỷ khi gặp bão và khi chạm địch đầu đuôi không tiếp ứng được cho
nhau.
2.
Thành phần binh sĩ mà người
ta kết luận rằng đến 99% là người gốc Hán cũng phù hợp với luận điểm rằng những
đoàn quân xâm lăng thực sự là những người binh sĩ người Hán bị đối xử như nô lệ
từ các vùng mới chiếm đóng, không phải là những kỵ binh thiện chiến của sa mạc. Nhà Nguyên tuy danh nghĩa là một triều đình Mông Cổ nhưng sau mấy chục
năm cai trị thì thực tế chỉ là một triều đại Trung Hoa, về tổ chức hành chánh
cũng như quân sự và họ cũng bị những hạn chế không thể giải quyết được. Việc đồng
hoá quân Nguyên với quân Mông Cổ không chính xác khi họ chỉ là những đoàn quân
ô hợp không chuyên nghiệp bị sáp nhập và cưỡng bách từ các khu vực mới chinh phục
ở miền nam Trung Hoa.
Bài viết nguyên thuỷ xuất
hiện trên tạp chí Archaeology [January-February 2003] (A Publication of the
Archaeological Institute of America) dưới nhan đề “Relics of the Kamikaze:
Excavations off Japan’s coast are uncovering Kublai Khan’s ill-fated invasion
fleet” từ trang 36-41 và được đăng lại trong tuyển tập The Archaeology
of War (New York – London: Hatherleigh Press, 2005).
Với những phương tiện mới,
với nhiều điều kiện hơn để nghiên cứu lịch sử và muốn rút ra những bài học cho
hiện tại và tương lai, chúng ta không thể không nhìn lại quá khứ bằng đầu óc
khách quan, khoa học và sáng suốt hơn.
Nguyễn
Duy Chính
2005
ÐỐI PHÓ VỚI CƠN THỊNH NỘ CỦA ÐẠI HÃN
Khi
Kublai Khan (Hốt Tất Liệt) lên ngôi thủ lãnh Mông Cổ, ông phải đối phó với những
phân hoá và tranh chấp nội bộ đồng thời phải tiến hành cuộc chinh phục trung
nguyên dai dẳng và khó khăn. Cần thêm những nguồn nhân lực vật lực để chứng tỏ
sức mạnh và sự chính thống của một đại hãn, Kublai, cháu nội của Genghis Khan
(Thành Cát Tư Hãn) đã mở thêm một mặt trận mới qua phía Nhật Bản trong khi vẫn
đang tiến hành việc thanh toán nốt tàn dư của nhà Tống.
Ðại
hãn gửi nhiều sứ bộ đòi Nhật Bản phải thần phục nhưng mạc phủ (bakufu), lãnh tụ
quân phiệt của Nhật dứt khoát cự tuyệt. Năm 1274, với sự tiếp sức của triều
đình phiên thuộc Triều Tiên Koryo, Mông Cổ tập hợp một hạm đội mà các nguồn sử
sách cho là lên đến 900 chiến thuyền để chở 23,000 quân vượt qua eo biển
Tsushima rộng 110 dặm ngăn cách bán đảo Triều Tiên và Kyushu. Nhổ neo khởi hành
từ Koryo đầu tháng 10, hạm đội uy hiếp đội binh phòng ngự trên đảo Tsushima và
Iki trước khi đổ bộ tại thương khẩu xưa Hakata (nay là Fukuoka).
Nhật Bản
đem một lực lượng khoảng chừng 6000 samurai (hiệp sĩ) và gokenin (tức phục dịch
hậu cần) đón đánh đội quân xâm lăng. Các tài liệu của Nhật chép rằng trận đánh
này, tuy chống trả rất anh dũng, nhưng họ bị thiệt hại nặng. Các hiệp sĩ chiến
đấu theo tư cách cá nhân không sao địch được với với chiến thuật đánh tập thể của
quân Mông Cổ, nhất là họ lại dùng tên tẩm thuốc độc và những đạn nổ bắn bằng
giàn phóng. Sau một tuần kháng cự, người Nhật phải rút lui vào Daizafu là thủ
phủ của Kyushu sâu 10 dặm trong đất liền. Quân xâm lăng cướp và đốt phá Hakata
nhưng e ngại quân Nhật sẽ có thêm viện binh lại thêm thời tiết vùng duyên hải nổi
tiếng là nhiều bão nên các cấp chỉ huy chuẩn bị rút lui. Vào ngày 20 tháng 10,
gió đổi chiều và trở nên dữ dội. Một số chiến thuyền kéo rê neo và trôi giạt
vào bờ. Các sử liệu viết là có đến 300 chiến thuyền và 13,500 người bị mất tích
trong trận bão, kết thúc lần xâm lăng đầu tiên nhưng cũng có tài liệu bảo rằng
đa số theo hướng gió nên chạy thoát và chỉ một số ít bị đánh chìm ngay tại bờ biển.
Kublai
Khan gửi thêm nhiều sứ bộ để bắt Nhật Bản phải thần phục nhưng mạc phủ càng
thêm tin tưởng khi thấy quân Nguyên phải rút khỏi Hakata nên tiếp tục từ khước
và xử tử các sứ giả của đại hãn. Mạc phủ cũng cho củng cố hệ thống phòng ngự,
điều động các hiệp sĩ trung kiên đến gần Hakata và năm 1276 ra lệnh cho họ xây
một chiến luỹ bằng đá dài 12.4 dặm dọc theo bờ biển và công tác này hoàn tất
trong sáu tháng. Các hiệp sĩ ở Hakata tổ chức các ngư phủ địa phương và thương
nhân thành một lực lượng duyên hải và huấn luyện dân chúng để phòng ngự mặt biển.
Ðại
hãn và các chư hầu cũng không ngồi yên. Sử Trung Hoa chép rằng Kublai ra lệnh
cho Koryo đóng 900 chiến thuyền và tập trung 10,000 binh sĩ để thực hiện một cuộc
xâm lăng khác. Tại Trung Hoa, lấy từ lực lượng hải quân của Tống triều vừa bị
chinh phục và gấp rút đóng thêm thuyền mới để dùng vào viễn chinh, Kublai tập
trung được 3,500 chiến thuyền và 100,000 quân. Hai hạm đội riêng rẽ khởi trình
vào tháng 5 năm 1281 và dự tính sẽ gặp nhau tại đảo Iki trong eo biển Tsushima.
Thế
nhưng lực lượng Triều Tiên, sau khi chiếm lại đảo Iki từ người Nhật Bản, đã
giong thuyền sang Hakata mà không đợi lực lượng to lớn hơn của Trung Hoa để
cùng tiến. Người Nhật, được các thám tử thông báo, đã đợi sẵn. Bị chặn lại bởi
bức tường đá tại bờ biển, đoàn quân xâm lăng đành quay lại đảo Shikanoshima ở
giữa vịnh Hakata. Ðội hải thuyền Nhật Bản liền khuấy phá hạm đội ngay khi họ
buông neo, các hiệp sĩ samurai nhảy lên sàn tàu giao chiến với các thuỷ thủ
trong khi thuyền khác phóng hoả rồi thả cho trôi đến giữa đoàn tàu. Cuối cùng,
hạm đội Koryo phải rút về đảo Iki và chấm dứt nhiệm vụ viễn chinh.
Di tích bức tường đá phòng ngự còn tới ngày nay
Hạm đội
Trung Hoa, sau một chút chậm trễ, cuối cùng đã nhổ neo hồi tháng 6 và đến được
hòn đảo nhỏ Takashima trong vịnh Imari cách Hakata 31 dặm về phía nam. Sau nhiều
tuần lễ chiến đấu trên bờ biển của hòn đảo và vùng đồi núi đã khiến cho lực lượng
phòng thủ lâm vào thế bí nhưng một trận bão bất ngờ chiều tối ngày 30 tháng 7
đánh đoàn tàu địch tan tành. Theo ghi nhận của Nhật Bản, hầu hết các chiến thuyền
của Mông Cổ bị thổi vào bờ và hầu hết 100,000 binh sĩ bị chết chìm. Tại cửa vào
vịnh Imari, một nguồn sử Nhật Bản viết là “một người có thể đi bộ trên những
xác tàu từ bên này vịnh sang bên kia.”
Kublai
Khan không bao giờ dám đưa một hạm đội sang xâm lăng Nhật Bản nữa. Ông ta bất
thình lình bãi bỏ dự tính một cuộc viễn chinh lần thứ ba vào năm 1286. Cũng vì
chuyện này, người Nhật Bản nhiều lần cướp phá trừng phạt người Triều Tiên và
Trung Hoa, hầu hết theo kiểu hải tặc hơn là tấn công bằng hải quân. Nếu bảo là
có một chính sách thì sau cùng Nhật Bản quay về đường lối cô lập và canh phòng
những đảo nhà, mà họ tin rằng có thần linh bảo vệ nên đã hai lần gửi bão đến
đánh đuổi quân thù. Huyền sử về lực lượng hộ trì đó, tức kamikaze, không hề mất
mãi đến bảy thế kỷ sau, vào những tháng tuyệt vọng sau cùng trong của Thế Chiến
thứ hai.
Một bức tranh của Nhật (thế kỷ 19) minh hoạ cuộc chiến đấu
chống lại đoàn chiến thuyền của Nguyên - Mông
Mô hình thuyền của đoàn quân Mông Cổ
được tái tạo theo các di tích và tài liệu lịch sử
Bước chân từ cầu tàu xuống
vùng nước ấm đục ngầu trong vịnh Imari, tôi (tác giả Delgado) bơi về phía đáy rồi
theo một sợi dây đóng nọc sẵn lần theo triền dốc. Việc khai quật đã quậy lớp
bùn mềm nên độ nhìn kém nhưng đột nhiên tôi trông thấy con tàu đắm. Không giống
như những địa điểm khác đã lặn xuống, thềm biển nơi đây không nằm chình ình một
thân tàu mà là những mảnh gỗ và vật dụng cho thấy một hay nhiều chiếc tàu đã đụng
vào bờ nên vỡ tan.
Có những mảnh của bộ giáp
bằng da màu đỏ tươi, một chiếc bát sành trang trí bằng chữ viết và mẩu gỗ với dấu
vết giống như vừa mới cháy. Tim tôi đập mạnh khi bơi đến một hiện vật mà biết
ngay là một mũ sắt (helmet) của Mông Cổ còn nguyên vẹn. Gần nơi đó là một bó đầu
mũi tên bằng sắt và một vật gốm sứ tròn, một tetsuhau, tức là một trái
bom. Các nhà nghiên cứu vẫn nghi ngờ không biết loại bom sành, trong nhét đầy
thuốc súng, đã xuất hiện thời kỳ này hay chưa, thì chính nó đây. Tôi thả người
lềnh bềnh tới, trong đầu hoang mang tự hỏi sao một vật dụng cách đây bảy thế kỷ
nằm bình thản như mới dùng trong trận chiến ngày hôm qua. Chứng cớ này khiến
cho câu chuyện Kublai Khan xâm lăng Nhật Bản và thần phong kamikaze – cơn bão
thiêng huyền hoặc đã huỷ diệt đoàn thuyền năm 1274 và 1281 – là một quá khứ có
thật và đang ở trong tay.
Làm việc trong cái vịnh
nhỏ trên bờ đảo Takashima, ngoài khơi đảo Kyushu thuộc Nhật Bản, những nhà khảo
cổ nghiên cứu dưới nước do ông Kenzo Hayashida thuộc Society for Underwater
Archaeology (KOSUWA) chỉ huy đã khai quật những di vật của một chiếc tàu Trung
Hoa lớn, bị chìm trong lần xâm lăng của Ðại Hãn vào năm 1281. Tháng 8 vừa qua,
tôi là nhà khảo cổ Tây phương đầu tiên có may mắn được tham gia vào nhóm KOSUWA
để lặn xuống nghiên cứu vị trí này. Những mảnh vụn của chiếc tàu và di vật tìm
thấy nơi đây – vũ khí, lương thực, tài sản cá nhân cho chí hài cốt của thuỷ thủ
– đã cho thế giới thấy được hình ảnh chi tiết của chiếc tàu đã tham gia trận
đánh nổi danh và kết thúc khi một cơn bão đập tan hạm đội Mông Cổ.
Cơn bão đánh vỡ chiếc
thuyền thành những mảnh tan tác khắp nơi bao gồm hàng ngàn di vật, nhiều món
còn được bảo tồn rất khả quan trong nhiều thế kỷ vì được chôn sâu trong bùn.
Chính chiếc thuyền cũng kỳ diệu như những món đồ tìm thấy. Thân thuyền, được cấu
tạo bằng những phiến gỗ được kết lại bằng đai sắt và những đà lớn đang lôi lên
từ lòng biển, lại có những phòng ngăn kín nước. Mặc dù những nhà khảo cổ Nhật Bản
vẫn dè dặt cho rằng họ chưa hoàn tất việc khai quật địa điểm này nhưng chiến
thuyền xem ra cũng phải dài đến 230 feet (khoảng 70 thước), lớn gấp đôi những
thuyền của Âu châu trong thời cận đại. Chiếc neo khổng lồ, chứng tích của tầm
vóc chiếc thuyền, là một khối lớn kết hợp gỗ và đá nặng đến hơn một tấn. Cái
cán bằng gỗ sồi (oak) đỏ, nay đã gãy, dài 23 feet (gần 7 thước). Phân tích loại
gỗ và đá hoa cương dùng làm chiếc neo người ta biết rằng những vật liệu này có
gốc từ tỉnh Phúc Kiến (Fujian), Trung Hoa, một hải cảng thương mại quan trọng
và là điểm xuất phát của đoàn thuyền tấn công vào Nhật Bản năm 1281. Vào lúc
đó, nhà Tống đã thần phục người Mông Cổ nên cung cấp hầu hết chiến đoàn này –
theo tài liệu Trung Hoa thì có đến 4,400 chiến thuyền – và một số đông binh sĩ
trong cuộc xâm lăng đó.
Vào thập niên 1920, các
nhà khảo cổ Nhật Bản bắt đầu khai quật phần còn lại của chiến luỹ dài 12.4 dặm
(20 km) được xây vòng theo cửa biển cũ ở Hakata (nay là Fukuoka) để ngăn ngừa
cuộc xâm lăng năm 1281. Những nghiên cứu này nằm trong ý hướng ái quốc để truy
tầm và khôi phục một phần chiến luỹ nhằm củng cố câu chuyện nhờ vào hoàng đế và
tổ tiên anh linh nên đã gửi ngọn gió thần đến cứu nước Nhật một cách kỳ diệu.
Cuộc xâm
lăng và thần phong trở nên quan trọng cho việc tái giải thích quá khứ của Nhật
Bản vì chính phủ đang chuẩn bị chiến tranh.
Ấn Mông Cổ tìm được
Sau thế chiến thứ II,
công tác khảo cổ chung quanh Fukuoka đôi khi tìm thấy những cán neo bằng đá mà
người ta cho rằng là của hạm đội Mông Cổ mặc dầu những di vật này rất có thể
thuộc về lịch sử lâu dài của hải cảng Hakata. Việc khám phá chỉ cung cấp những
chứng cớ rõ rệt hơn về những lần xâm lăng khi giáo sư khoa học Torao Mozai, thuộc đại học Tokyo, đến Takashima năm 1980 để xem xét thềm
biển cả nơi đây có gì. Trong chuyến đi đầu tiên của Mozai, các ngư dân địa
phương là những người đã rà lưới dưới đáy vịnh Imari trong nhiều thế hệ, đưa
cho ông xem những bình sứ và một sồ đồ vật họ kéo lên có thể đưa đến một số dấu
hiệu của các tàu bị đắm. Một trong những món đó khiến Mozai chú ý. Bỏ lẫn trong
đống đồ nghề của một ngư phủ là một món đồ đồng hình vuông trên có khắc chữ
Trung Hoa và chữ Phagspa, một kiểu chữ Mông Cổ, chính là cái triện riêng của một
thủ lãnh quân Nguyên. Con dấu đó là một chứng cớ hiển nhiên những ngư dân này
đã vớt được di tích từ hạm đội mất tích của Kublai Khan.
Mozai, người vẫn được mệnh
danh là “bậc thầy trong ngành khảo cổ dưới nước” của Nhật Bản, dùng âm
thanh để rà xét thềm đại dương. Những thợ lặn lội xuống xem những nơi mà âm
thanh đụng tới đã đem lên kiếm thép, đạn bắn bằng đá, mũi giáo, cối xay tay để
giã gạo (hay có thể dùng để tán thuốc súng) và cán neo bằng đá. Những khám phá
của Mozai mở đầu cho một thế hệ các nhà khảo cổ mới của Nhật Bản hoạt động
trong các vùng ngoài khơi Takashima, trong số đó có Kenzo Hayashida.
Từ năm 1991, Hayashida và
cơ quan KOSUWA do ông sáng lập đã thực hiện những nghiên cứu thực địa theo mùa
mỗi năm tại Takashima, nghiên cứu đáy biển vịnh Imari và thực hiện một số khai
quật giới hạn để định lượng địa điểm đắm tàu có thể có được và hiện vật còn tồn
tại ở đáy biển sau nhiều thế kỷ gió bão và dân chài đời này sang đời khác dùng
lưới vét và lưới cào. Năm 1994, KOSUWA khám phá được ba chiếc neo làm bằng gỗ
và đá tại hải cảng Kozaki, một vịnh nhỏ nằm ở phía nam bờ biển Takashima. Chiếc
neo lớn nhất vẫn còn nguyên, sợi dây chão căng vào hướng bờ. Chôn sâu trong bùn
cách bờ biển khoảng 500 feet (150 thước), sâu 70 feet (21 thước), chiếc neo ấy
báo hiệu phải có một con thuyền đắm ở quanh đây. Thế nhưng người ta lại không
thấy một mục tiêu qui mô nào ở chung quanh, ngoài một số mảnh vụn. Nghi ngờ rằng
những di vật đó thuộc về một chiếc tàu đắm đã vỡ tan, hoặc vào năm 1281 hay vì
cơn bão, Hayashida khởi công đào bới. Vào khoảng 1994-1995, KOSUWA lấy lên được
135 đồ vật gần bờ biển rồi theo đó mà dò tìm xuống vùng nước sâu hơn vào năm
2001.
Tháng 10 năm ấy là thời
điểm mà công lao tìm kiếm được bù đắp khi người ta tìm thấy di tích của chiếc
tàu. Sau 20 năm truy tầm vịnh Imari đã đem lại một trong những chiếc thuyền của
đại hãn dù không còn nguyên vẹn. Thế nhưng một công trình xây cất do chính quyền
tài trợ để nuôi cá đang sắp sửa tiến hành ngay trên địa điểm của con tàu đắm.
Tuy kế hoạch đó có giúp cho KOSUWA ngân khoản để điều tra nhưng địa điểm 2,600
bộ vuông này phải hoàn tất việc khai quật trước cuối năm 2002. Công việc tiến
triển mau lẹ với sự phụ giúp của một đoàn người nhái đông đảo, những hệ thống
thông tin dưới nước và sự cộng tác tích cực của Viện Bảo Tàng Lịch Sử và Văn
Hoá Dân Gian Takashima và Viện Bảo Tàng Thành Phố Fukuoka.
Trong nhiều đợt lặn, tôi
(tức tác giả TS Delgado) có dịp quan sát địa điểm này lộ ra những
lớp di vật và di chỉ được bảo tồn khả quan. Phần chính của chiếc thuyền nằm dưới
sâu 45 feet (13.5 thước) nước và chôn dưới một lớp bùn đặc sệt dày 4 feet (1.2
thước). Làm việc chung với một tiểu tổ để thu thập tài liệu, tôi quan sát họ
làm bản đồ từng món, chụp hình và lấy lên các món đồ sứ, lược đồi mồi, những mảnh
da áo giáp màu đỏ, các đà thuyền và một phần các khoang không thấm nước.
Di vật bao gồm từ các đồ
dùng cá nhân, chẳng hạn bát nhỏ trên có ghi tên của chủ nhân, một cấp chỉ huy họ
Weng, đến thực phẩm và dụng cụ chế biến dùng cho chiến đấu. Ðồ ăn dự trữ có
các vò chứa đủ các cỡ, tất cả đều được chế tạo vội vã và thô kệch. Những món đó
chứng tỏ việc xâm lăng được chuẩn bị rất vội vã, nếu không nói là cấp bách của
vua nhà Nguyên. Những chiếc neo đá cũng vậy. Neo đá Trung Hoa thời đó thường
to lớn, được đẽo gọt kỹ lưỡng và chỉ là một khối duy nhất lắp vào cán để làm trọng
lượng. Những chiếc neo tìm thấy ở Takashima được chế tạo đơn sơ và làm bằng hai
tảng đá, tuy thực hiện dễ dàng và nhanh hơn nhưng không chắc chắn bằng loại một
khối đá. Rất có thể những chiếc neo gấp rút này đã khiến cho hạm đội bị tan
tành trong cơn bão làm tiêu tan hi vọng chinh phục Nhật Bản của Kublai.
Khí giới lấy được từ vị
trí bao gồm những bó đầu mũi tên bằng sắt hay lẫy nỏ, đầu mũi giáo và hơn 80
đao kiếm. Trong một lần lặn vớt, tôi thấy một mũ sắt Mông Cổ nằm dưới đáy biển,
cá bơi ra bơi vào nơi đỉnh trán. Gần ngay bên chiếc mũ sát là một di sản có thể
nói là khám phá tuyệt diệu nhất chưa từng có – tetsuhau, tức là một trái bom bằng
sứ để bắn ra. KOSUWA đã lấy lên được sáu trái bom như thế này tại nơi tàu đắm.
Ðây là những phóng đạn có thể nổ sớm nhất trên thế giới và là chứng tích khảo cổ
trực tiếp về hải pháo đặt trên tàu.
Những đạo sĩ luyện đan
Trung Hoa đã tìm ra thuốc nổ vào khoảng 300 năm sau T.L. và chừng 1100 bom giấy
khổng lồ tương tự một cái pháo lớn đã dùng trong chiến tranh. Tài liệu của
Trung Hoa đã chép tới những hoả pháo được bắn ra bằng giàn phóng
(catapult-launched exploding projectiles) từ năm 1221 nhưng một số sử gia lại
cho rằng chi tiết này đã do đời sau nguỵ tạo. Trong tác phẩm nhan đề In
Little Need of Divine Intervention (Chẳng Cần Tới sự Tham Dự của Thần Linh)
để phân tích hai cuộn tranh Nhật Bản vẽ về cuộc xâm lăng của Mông Cổ, sử gia
Thomas Conlan của trường Bowdoin College đã nhận định rằng hoạt cảnh vẽ một hiệp
sĩ ngã từ trên ngựa xuống trong khi một trái bom nổ ngay trên không chỉ là một
thêm thắt của đời sau. Nghiên cứu của Conlan đã phủ định mạnh mẽ huyền thoại
lưu truyền rộng rãi về cuộc xâm lăng, giảm bớt số lượng thuyền và quân số tham
dự cũng như cho rằng chẳng có cơn bão nào mà là sự kháng cự của người Nhật trên
bờ biển, cùng với sự thiếu phối hợp và hỗn loạn của đoàn quân đã đánh tan hai
cuộc xâm lăng của Mông Cổ. Thế nhưng việc phỏng đoán về bom nổ là sai niên đại
nay đã có những chứng cớ cụ thể để phi bác. Hơn thế nữa, khi người Nhật dùng
X-ray để soi hai trái bom còn nguyên vẹn, họ đã khám phá ra một trái chỉ chứa đầy
thuốc súng trong khi trái kia lại nhồi bằng thuốc súng và hơn một chục miểng sắt
hình vuông nhằn mục đích cắt quân thù.
Bom bằng đất nung chứa thuốc nổ
Ðịa điểm tàu chìm cũng
còn rất nhiều mảnh hài cốt. Một xương sọ nằm theo vị trí một người bị đẩy sấp mặt
xuống lòng biển, một xương hông, có lẽ cũng của người đó nay nằm trong phòng
thí nghiệm bảo quản để chờ phân tích. Phòng thí nghiệm tối tân của Viện Bảo
Tàng Lịch Sử và Văn Hoá Dân Gian Takashima nay chất đầy những hồ nước để giữ
gìn các di vật. Nghiên cứu sơ khởi các di vật cũng tiết lộ tin tức mới về lực
lượng của đại hãn. Chỉ có một phần trăm những gì người ta tìm thấy thuộc về giống
Mongolian, phần còn lại là gốc Hán.[2]
Cuộc xâm lăng của Mông Cổ
chẳng qua chỉ có cái tên trong nhiệm vụ của các thuỷ thủ và binh sĩ. Những gì
khám phá được trong tương lai không ai biết chắc. Tuy việc khai quật do chính
phủ Nhật Bản tài trợ hoàn toàn nhưng lại chỉ đủ ngân khoản để bảo quản mười phần
trăm những gì kiếm được. Cho đến nay, các di vật đó vẫn còn nằm trong các bồn
nước lạnh. Viện bảo tàng hiện tại quá nhỏ không đủ sức cất giữ tất cả những món
tìm thấy và nước Nhật cũng vẫn đang bị suy thoái kinh tế nghiêm trọng. Vì sự
quan tâm rộng lớn và tầm vóc qui mô của khai quật, thiết tưởng đã đến lúc các
cơ quan quốc tế phải yểm trợ tài chánh để phụ giúp vào công trình khảo cổ và
văn hoá đầy hứa hẹn này được hoàn thành.
Chính quyền địa phương của
Takashima rất quan tâm đến việc truy tầm thêm về hạm đội của Kublai Khan và
Kenzo Hayashida cùng các cộng sự viên vẫn tiếp tục công tác ở ngoài khơi hòn đảo.
Hayashida, cũng như Thomas Conlan và nhiều sử gia khác, tin rằng tầm vóc của hạm
đội đã được phóng đại, và chỉ hàng trăm chứ không phải hàng ngàn chiến thuyền
hiện đang còn chôn sâu. Dù thế chăng nữa, những di chỉ nay đã trồi lên từ bùn đất
là một trong những công tác khảo cổ lòng đại dương vĩ đại nhất trong thời đại
chúng ta, cung cấp tin tức quan trọng về hải hành và quân sự của châu Á trong
cuộc xâm lăng đã bị đánh tan bởi một trận gió thần.
Mông Cổ Tập Lai Hội Quyển Thượng (tk XIII)
蒙古襲來繪卷上
Trích
từ Exhibition of Art Treasures of Japan - Nhật Bản Mỹ Thuật Danh Bảo Triển (kỷ
niệm 60 năm Chiêu Hoà) 1986 tr. 38
蒙古襲來繪卷下
Trích
từ Exhibition of Art Treasures of Japan - Nhật Bản Mỹ Thuật Danh Bảo Triển (kỷ
niệm 60 năm Chiêu Hoà) 1986 tr. 38
[1] Xem thêm Trương Tú Dân (張秀民), “An Nam vương triều đa vi Hoa duệ sáng kiến khảo” (安南王朝多為華裔創建考). Trung Việt Quan Hệ Sử Luận Văn Tập (中越關係史論文集) (Ðài Bắc: Văn Sử Triết, 1992)
[2] Nguyên văn: ... Initial study of the
artifacts has revealed new information about the khan’s forces. Only one
percent of the finds can be attributed to a Mongolian origin; the rest are
Chinese.